كه ديگر سينه‌ها به اندوه و انديشه تنگ مىشود « 1 » . اگر اين ويژگىها در پيشوايى دورانديش فراهم آيد - و كم است كه چنين شود - با رياست او ، مصلحت فراگير مىشود و برآيند رأى و تدبير او كامل مىگردد ؛ اما اگر در اين ويژگىها خللى باشد به همان نسبت در مصلحت خلل پيش مىآيد و در تدبير ، ناتوانى و كاستى رخ مىنمايد . اين ويژگىها هرچند از شروط دينى محض نيست ، اما از شرايط سياست است كه چون مصالح امت و سامان آيين بدان باز مىگردد با شروط دينى درآميخته است . اگر شروط اين وزارت در كسىكه شايسته آن است فراهم آيد ، صحت گمارده شدن وى بدين سمت نيازمند انشائى لفظى از جانب خليفه‌اى است كه او را وزير مىسازد ؛ زيرا اين ولايتى است كه به عقد نياز دارد و از ديگر سوى ، عقود نيز جز به لفظ صريح انشاء نشوند . بر اين پايه ، اگر خليفه دربارهء تولّى وزير توقيعى بنگارد و به وى اجازهء اين كار دهد ، هرچند واليان عرفا اين توقيع را نافذ گيرند ، اما از نظر حكم [ شرعى ] هنوز گمارده شدن وزير تحقق كامل نيافته است ، تا آن هنگام كه خليفه به صيغه‌اى مشتمل بر دو شرط با او عقد وزارت بندد : يكى عموم و شمول مديريت و ديگرى نيابت وزير از خليفه . از اين روى ، اگر خليفه در آن صيغه تنها به عموم و شمول حق اعمال مديريت تصريح كند و از نيابت سخن به ميان نياورد ، اين انشاء به ولايتعهدى اختصاص خواهد يافت و با آن تناسب خواهد داشت و بدين سبب به وسيلهء آن ، عقد وزارت انعقاد نخواهد يافت . اگر هم تنها به نيابت بسنده كند ، در واقع عموميت يا محدود بودن و خاص بودن وزارت و نيز از باب تفويض يا تنفيذ بودن آن را به ابهام واگذارده است و از همين روى به چنين صيغه‌اى وزارت انعقاد نمىيابد . تنها در صورتى پيمان وزارت انعقاد مىيابد كه خليفه در انشاى خود اين هر دو نكته را بيان دارد . بيان اين هر دو نكته در صيغهء سپردن وزارت ، به يكى از اين دو شيوه تحقق مىپذيرد : شيوهء نخست - و همين شيوه نيز با احكام باب عقود تناسب بيشترى دارد - اين‌كه بگويد : « آنچه را به من واگذاشته شده ، به نيابت از خويش به تو مىسپارم » . با اين صيغه وزارت انعقاد مىيابد ؛ چرا كه در آن براى مخاطب اين انشاء هم عموميت در اختيارات و هم تصريح به نيابت از خليفه آمده است .

--> ( 1 ) . ابياتى است از بحر عروضى وافر : بديهته و فكرته سواء * اذا اشتبهت على الناس الامور و احزم ما يكون الدهر يوما * اذا اعيا المشاور و المشير و صدر فيه للهم اتساع * اذا ضاقت من الهم الصدور